Erfðanefnd landbúnaðarins

Nýting ferskvatnsfiska hér á landi hefur nokkra sérstöðu sem búgrein. Annars vegar er um að ræða nýtingu á villtum fiskstofnum og hins vegar eldi fiska.

Nýting og vernd villtra stofna

Aðlögun lífvera að umhverfi sínu og stofnamyndun er ferli sem tekur langan tíma. Slíkt getur ekki viðhaldist án þess að umhverfi lífveranna haldist náttúrulegt og búsvæði óspillt. Lífsferill göngufiska byggist á flókinni aðlögun að umhverfinu og erfðaeiginleikar skipta máli t.d. varðandi göngutíma, ratvísi o.fl. Ef sótt er að búsvæðum á einhvern hátt geta tegundir eða stofnar liðið undir lok.

Ísland á aðild að Alþjóða hafrannsóknaráðinu (ICES) og endurnýjaði aðild að Alþjóða laxaverndunarsamtökunum (NASCO) árið 2023 eftir að gert var hlé á þátttöku 2009 en þær stofnanir koma að rannsóknum og stjórnun nýtingar á laxi. Á grundvelli þeirra ráðlegginga er nú beitt varúðarreglu (e. Precautionary principle) við nýtingu á laxi. Samkvæmt íslenskum lögum á nýting laxfiska að vera sjálfbær og byggjast á nýtingaráætlun sem tekur tillit til veiðiþols viðkomandi stofna. Líffræðileg viðmiðunarmörk hafa verið sett fyrir veiðinýtingu laxastofna nokkurra vatnsfalla en æskilegt væri að setja viðmið fyrir alla stofna. Ástand stofna laxfiska hér á landi er í stórum dráttum misjafnt milli tegunda en þeir mælikvarðar sem lagðir eru til grundvallar eru oftast stofnstærðir metnar út frá skráningu á veiði. Skráning er víðast í góðu lagi í laxveiðiám en almennt þarf að bæta skráningu silungsveiðinnar. Laxastofninn á Íslandi hefur verið í lægð í nokkur ár. Skráð meðalveiði á villtum laxi var 22.000 fiskar á árabilinu 2019-2023 sem er þriðjungi minni veiði að meðaltali en veiðin fimm ár á undan (gagnagrunnur Hafrannsóknastofnunar; hafbeit undanskilin og leiðrétt fyrir „veitt og sleppt“ en þá geta fiskar veiðst oftar en einu sinni). Sú þróun er í samræmi við stöðu laxastofna víða annars staðar í Norður-Atlantshafi.
Meðalstangveiði á á tímabilinu 2019-2023 var 44.000 urriðar og 30.000 bleikjur ekki leiðrétt fyrir “veitt og sleppt”. Á undanförnum árum hefur sjóbleikju almennt fækkað meðan sjóbirtingi hefur fjölgað sem er sambærileg þróun og í Norður-Noregi. 
Fiskar geta verið viðkvæmir fyrir margskonar utanaðkomandi áhrifum. Athafnir manna eins og t.d. efnistaka, vegagerð (ræsi), og stíflur geta leitt til hnignunar stofna og jafnvel útdauða. Áhrifa loftslagsbreytinga er líklega farið að gæta á afkomu og útbreiðslu laxfiska á Íslandi. Veiði og fiskrækt/hafbeit getur í sumum tilvikum haft neikvæð áhrif á villta stofna laxfiska. Í stangveiði á Íslandi er stórlaxi almennt sleppt vegna hnignunar þess stofnhluta en það gæti stuðlað að varðveislu þess breytileika. Veiði úr blönduðum stofnum, t.d. innan árkerfa, getur valdið hlutfallslega miklu álagi á litla eða viðkvæma stofna laxa og laxfiska. Hér á landi hefur umfang eða áhrif veiða úr blönduðum stofnum ekki verið metið. Fiskrækt með sleppingum laxseiða hefur almennt farið minnkandi. Seiðasleppingar eru að mestu bundnar við hafbeit í Rangánum. Laxar úr seiðasleppingum geta haft hlutfallslega minni æxlunarárangur (hugsanlega vegna annarra valkrafta í eldi) og verri rötun í sína heimaá. Áður en ráðist er í seiðasleppingar þarf að meta mögulegan ávinning á móti mögulegum neikvæðum erfðafræðilegum áhrifum á viðkomandi stofn og nágrannastofna. Seiðasleppingar byggja á töku klakfisks úr viðkomandi á. Með auknu laxeldi í sjókvíum eykst hætta á að strokulaxar úr eldi eða blendingar villts lax og eldislax séu teknir til undaneldis. Seiðasleppingar geta því aukið hættu á mögnun erfðablöndunar og magnað hana. Frá árinu 2014 hefur í Noregi verið skylt að greina uppruna foreldrafiska sem á að nota til fiskræktar. Brýnt er að slíkt fyrirkomulag verði gert skylt hér á landi.
Villtum stofnum laxa og laxfiska stafar ógn af eldi laxa í sjókvíum. Helstu áhrifin eru vegna mögnunar og útbreiðslu laxalúsar og erfðablöndunar við villta stofna og jafnvel sjúkdóma. Á Íslandi er notaður eldisstofn af framandi uppruna (norskur) í sjókvíaeldi. Vegna þeirrar áhættu sem því fylgir hefur erfðanefnd landbúnaðarins lagst gegn notkun hans. Í Noregi má aðeins ala eldislax af innlendum uppruna í sjókvíum en þó eru strokulaxar úr eldi taldir ein helsta ógn við villta stofna þar í landi. Erfðablöndun hefur mælst í flestum laxastofnum í Noregi sem rannsakaðir hafa verið. Erfðablöndun getur brotið upp náttúrulega aðlögun, breytt erfðasamsetningu (gert þá líkari eldislöxum) og valdið erfðafræðilegri einsleitni laxastofna. Áhrifin geta komið fram í hnignun stofna, breyttri lífssögu, minni getu til að bregðast við loftslagsbreytingum og minni líffræðilegri fjölbreytni. Stofnar geta minnkað sem og veiði.
Árið 2017 vann Hafrannsóknastofnun áhættumat um erfðablöndun og ráðlagði að óhætt væri að framleiða 71.000 tonn af frjóum eldislaxi á Íslandi án þess að skaða náttúrulega laxastofna að gefnum ákveðnum forsendum; 50.000 tonn á Vestfjörðum og 21.000 tonn á Austfjörðum. Í endurskoðuðu áhættumati 2020 var ráðlagt heildarmagn aukið í 106.500 tonna lífmassa. Miðað var við að hlutfall eldislaxa færi ekki yfir 4% í þeim ám sem voru með í matinu. Áhættumatið getur tekið breytingum samfara öflun gagna úr vöktun á strokulöxum í ám, greiningu á erfðablöndun o.fl. Nýlega birti Hafrannsóknastofnun niðurstöður rannsókna sem sýndu fram á erfðablöndun við villta laxa við hlutfallslega litla framleiðslu á eldislaxi. Erfðablöndun var meiri nærri eldissvæðum, hvort sem um var að ræða nýja (fyrstu kynslóðar) eða eldri blöndun, annarrar kynslóðar eða síðari. Á Vestfjörðum eru tugir áa sem fóstra lax (Hafrannsóknastofnun, óbirt gögn). Vegna nálægðar við laxeldi og smæðar laxastofnanna (eða stofnhluta) eru þeir í mestri hættu á erfðablöndun. Hætta er á að erfðablöndun dreifist út fyrir svæðið vegna verri rötunar blendinga. Þar sem strokulaxar virðast ganga árlega í ár á álagssvæðum er nauðsynlegt að fjarlægja þá fyrir hrygningu líkt og venjan er í fjölmörgum ám í Noregi og draga þar með úr líkum á erfðablöndun.
Stór atvik sem geta haft áhrif á villta stofna laxfiska hafa komið upp í sjókvíaeldi á laxi síðustu misserin. Á árunum 2021-22 greindist meinvirka afbrigði ISAV-veirunnar, sem veldur sjúkdóminum blóðþorra, í fyrsta sinn á Íslandi. Mögulegt smit þess í villta laxa hefur ekki verið rannsakað hér á landi en valdið tjóni í sjókvíaeldi. Fordæmalaus fjölgun laxalúsa í kvíum á Vestfjörðum 2023 olli miklum skaða á eldislöxum. Álag laxalúsa á villta stofna laxfiska var ekki kannað það ár. Hins vegar sýna nokkurra ára gamlar rannsóknir, þegar minna var um laxalús í eldi, að lúsin hefur valdið álagi og jafnvel miklu álagi á stofna laxfiska (sjóbirting og sjóbleikju) á eldissvæðum Vestfjarða. Árið 2021 er áætlað að um 80.000 unglaxar hafi strokið úr kví í Arnarfirði. Ári síðar veiddust kynþroska eldislaxar í ám í Arnarfirði og Patreksfirði sem rekja mátti til sleppingarinnar; samtals 24 bárust til greiningar. Árið 2023 er áætlað að 3.500 fullorðnir laxar hafi sloppið úr kví í Patreksfirði. Talið er að um 500 eldislaxar úr því stroki hafi veiðst í ám á svæðinu sem afmarkast af Álftá á Mýrum á Vesturlandi og Fnjóská í Eyjafirði á Norðurlandi. Fjöldi strokulaxa sem veiddist úr þessu stroki var margfalt meiri en samanlagður fjöldi allra strokulaxa af norsku kyni sem greindir hafa verið til þessa. Erfðablöndun vegna þessara stroka og mögulega annarra stroka verður rannsökuð á komandi árum.

Lagalegt umhverfi og alþjóðlegt samstarf

Ísland á aðild að tveimur alþjóðastofnunum sem koma að rannsóknum og stjórnun nýtingar á laxi en það eru Alþjóða hafrannsóknaráðið (ICES) og Alþjóða laxaverndunarsamtökin (NASCO). Á grundvelli þeirra er nú beitt varúðarreglu við nýtingu. Jafnframt hefur NASCO samþykkt að stjórnun allra laxastofna við Norður Atlantshaf byggist á því að nýting stofna miðist við að þeir séu ofan við viðmiðunarmörk sem sett eru við hámarksafrakstursgetu stofnanna. Unnið er að því hér á landi að finna hvar þessi mörk eru fyrir íslenskar laxveiðiár svo beita megi þessum aðferðum.

Kveðið er á um nýtingu lax- og silungsveiði í lögum nr. 61/2006. Í þeim var sjálfræði og ábyrgð veiðifélaga aukið frá því sem áður var.

Heimild: Erfðanefnd landbúnaðarins (2024). Íslenskar erfðaauðlindir – Landsáætlun um verndun erfðaauðlinda í íslenskri náttúru og landbúnaði 2024-2028. Reykjavík: Erfðanefnd Landbúnaðarins.

 Meta umfang og áhrif veiða úr blönduðum stofnum laxa og laxfiska í stórum vatnakerfum.
 Endurmeta fyrirkomulag (og regluverk) fiskræktar með seiðasleppingum.
 Meta erfðafræðileg áhrif umfangsmikilla hafbeitarsleppinga á laxi á nærliggjandi stofna.
 Skrá smávirkjanir og vegræsi og meta hvort þær hindri sjógöngustofna eða hefti far laxfiska.
 Skylda upprunagreiningu klaklaxa í fiskrækt með seiðasleppingum til að hindra mögulega mögnun erfðablöndunar við eldislax af norskum uppruna.
 Bæta og sannreyna forsendur áhættumats erfðablöndunar með vöktun og rannsóknum
 Efla rannsóknir á villtum laxfiskum á sjókvíaeldissvæðum svo unnt sé að meta möguleg áhrif eldis og draga úr þeim, t.d. með veiðum á eldislöxum í ám.
 Efla rannsóknir á áhrifum laxalúsa á villta stofna laxfiska.
 Efla rannsóknir á mögulegri dreifingu sjúkdóma úr sjókvíaeldi í villta stofna.
 Vinna að mati á líffræðilegum viðmiðunarmörkum og innleiðingu þeirra í veiðistjórnun á sjálfbærum veiðum.