Uppruni og saga

Það er erfitt að hugsa sér að landnámsmenn hafi flutt hingað eitthvað sem kalla mætti kúastofn. Samkvæmt Landnámu komu flestir landnámsmenn frá Vestur Noregi þar sem landslag er með þeim hætti að lítill samgangur hefur verið milli fjarða og kýr í einum firði hafa því sennilega lítt eða ekki blandast kúm í þeim næsta. Þá komu landnámsmenn einnig frá öðrum hlutum Noregs og Bretlandseyjum. Hver hefur tekið með sér sínar kýr og því má ætla að erfðafjölbreytni kúastofnsins hafi í upphafi verið mikil.

Útlitseinkenni og blóðflokkar sýna líkindi við Þelamerkur-, Dala- og Þrænda­kýr. Arfgerðargreining kynja frá Skandinavíu og Eystra­salts­löndunum bendir til sérstöðu íslenska kúa­kynsins og að uppruna sé að leita í norðanverðri Skandi­navíu. Niðurstöður arfgerðagreininga frá 2017-18 sýndu að íslenska kúakynið hefur mestan skyldleika við „Finncattle (Eastern, Northern og Western)“ og „Svensk Fjällrasavel“. Niðurstöður eru í samræmi við sögulegar heimildir og áætlaður aðskilnaðartími norskra og íslenskra kúakynja stenst á við tíma frá land­námi.

Íslenski kúastofninn hefur verið erfðafræðilega einangraður í 1100 ár og líklega leifar áa þeirra norrænu kynja sem horfin eru eða hanga í tilvistarmörkum. Nokkur dæmi eru um innflutning nautgripa á 18. og 19. öld, t.d. danskra nautgripa árið 1838 að Möðruvöllum og um 1870 að Spákonufelli og að afkomendur þeirra hafi dreifst nokkuð um landið. Íslenski kúastofninn er, þó lítill sé, nægilega stór til að standa undir virku kynbótastarfi og meðan hann er eini kúastofn landsins þarf ekki að hafa áhyggjur af viðgangi hans með hæfilegri aðgæslu vegna skyldleikaræktar. Það er trúlega einsdæmi, a.m.k. í okkar heimshluta, að til sé virkt, kynbótahæft kúakyn með jafn langa, einsleita og trausta forsögu og hið íslenska. Stofninn hlýtur því að teljast einstakur hvað verndunargildi varðar.

Staða íslensku kýrinnar var sérstök í sveitum landsins fyrr á tímum þar sem mjólk var nánast eina uppspretta nýmetis á útmánuðum. Kýr voru ekki settar á guð og gaddinn, líkt og fé og hross, og því fór íslenski kúastofninn aldrei hlutfallslega eins langt niður í harðindum eins og annað búfé.

Bættar samgöngur juku flutning nauta milli lands­hluta sem jafnaði mun innanlands og varð enn áhrifa­ríkara með tilkomu sæðinga­stöðva. Áhersla á ákveðin svipgerðareinkenni hefur verið lítil og því hefur fjölbreytni í litum haldist. Litafjölbreytileiki er töluverður í stofninum, en algengustu litir eru rautt og bröndótt en sjaldgæfastar eru sægráar kýr.

Íslenski kúastofninn telur í dag rúmlega 79.000 gripi, þar af tæplega 26.000 mjólkurkýr (2024). Skýrsluhald í nautgriparækt er mjög gott með 100% þátttöku og eru rúmlega 90% kúnna en aðeins tæplega 30% kvígna sæddar. Kynbótaskipulag miðast við einn ræktunarhóp sem endurspeglast í því að skyldleiki milli sveita var árið 2000 svipaður og innan sveita.
Fyrir árin 2000-2005 og var aukning í skyldleikarækt yfir kynslóð 0,43% og virk stofnstærð 115 gripir saman borið við 0,79% og 63 gripi fyrir árin 2005-201066. Skyldleikaræktarstuðull metinn með erfðamörkum var 8,8-9,7% og virk stofnstærð 111 einstaklingar. Engar vísbendingar fundust um skiptingu stofnsins í undirhópa né heldur um erfðafræðilega flöskuhálsa. Nýrri niðurstöður sýna skyldleikaræktarstuðul út frá ætterni upp á 6,2% og 10,1% samkvæmt lengd arfhreinna svæða (ROH, e. runs of homozygosity). Virk stofnstærð fyrir árin 2009-2017 samkvæmt ætterni, lengd arfhreinna svæða (ROH), erfðafræðilegu tengslafylki og aukningu í skyldleikarækt var 81, 65, 60 og 92 í sömu röð. Þessar niðurstöður sýna að skyldleikaræktin fer vaxandi og því er ástæða til að ítreka ábendingar um nauðsyn þess að nýta aðferðir í ræktunarstarfinu sem sporna við aukningu skyldleikaræktar.

Meðal ársnyt hefur aukist undanfarin ár og í samanburði við gömul norræn kúakyn telst íslenska kýrin standa sig vel. Auk þess hefur tíðni erfðavísa fyrir próteingerðum í mjólk mælst ólík því sem algengt er í öðrum evrópskum kynjum. Telst sá munur jákvæður með tilliti til hollustu og vinnslu mjólkur. Ekki er vitað hvort þessi tíðni hefur haldist óbreytt undanfarin 25 ár. Há tíðni kálfadauða hjá fyrsta kálfs kvígum er vandamál sem hefur herjað á íslenska kúastofninn undanfarna áratugi. Verið er að vinna að rannsókn á mögulegum erfðafræðilegum orsökum kálfadauða og þróað hefur verið kynbótamat fyrir eiginleikana lifun kálfa og gang burðar svo hægt sé að nýta þessar upplýsingar fyrir kynbótastarf íslenska kúastofnsins. Auk þess er í gangi PhD verkefni við Landbúnaðarháskóla Íslands sem fjallar meðal annars um tíðni og áhættuþætti kálfadauða og burðarerfiðleika hjá íslenskum kúm.
Um nokkurra áratuga skeið hefur verið í landinu stofn Galloway nautgripa. Þrátt fyrir 85 ára sögu hér á landi hefur erfðanefnd landbúnaðarins ályktað að ekki sé ástæða til að telja Galloway gripi hér íslenskan stofn með sjálfstæðu verndargildi. Auk þess eru ræktaðir holdanautgripir af Limousin og Aberdeen Angus kynjum.
Frá árinu 2017 hafa verið fluttir inn fósturvísar af Angus kyni frá Noregi og settir í íslenskar fósturmæður á sérstakri einangrunarstöð á Stóra-Ármóti í Flóahreppi. Markmið þessa verkefnis er að endurnýja holdanautastofninn og auka möguleika bænda á framleiðslu nautakjöts. Þessi stofn er ekki ætlaður til innblöndunar í íslenska kúakynið. Reglulega hafa komið upp umræður um innflutning á erlendu kúakyni til mjólkurframleiðslu.
Það er trúlega einsdæmi að til sé virkt, kynbótahæft kúakyn með jafn langa, einsleita og trausta forsögu og hið íslenska. Íslenski kúastofninn er nægilega stór til að standa undir virku kynbótastarfi og meðan hann er eini kúastofn landsins þarf ekki að hafa áhyggjur af viðgangi hans, en aðgæslu þarf vegna skyldleikaræktar. Tímamót urðu í nautgriparæktinni í lok árs 2022 þegar erfðamengjaúrval var tekið upp með tilheyrandi umbyltingu á því kynbótaskipulagi sem hefur verið við lýði undanfarna áratugi. Erfðamengjaúrval er úrvalsaðferð sem byggir á að greina erfðamörk (SNP) á skilgreindum svæðum á tilteknum litningum og áhrif þeirra á eiginleika ræktunarmarkmiða í erfðahóp. Unnið er að nýju kynbótaskipulagi fyrir stofninn þar sem verður m.a. horft til notkunar á kjörerfðaframlögum (e. Optimal Contribution Selection) við val og notkun á nautum (Guðmundur Jóhannesson, 2023, munnleg heimild).
Ekki er ljóst að svo stöddu hvaða áhrif nýtt kynbótaskipulag muni hafa á skyldleikarækt innan stofnsins. Að óbreyttu verður að telja stöðu íslenska kúastofnsins allgóða og því ekki þörf fyrir umfangsmiklar aðgerðir honum til verndar en breytinga er sennilega að vænta sem fylgjast þarf með. Ástæða er til árvekni varðandi mögulegar breytingar á stöðu stofnsins og ef markaðsaðstæður breytast.
Nautasæði hefur frá upphafi sæðinga verið safnað og geymt í frysti hjá Nautastöð Bændasamtaka Íslands (NBÍ ehf) og mun vera til þar sæði úr öllum nautum sem verið hafa á stöðinni til lengri tíma varðveislu.

Nauðsynlegar aðgerðir

• Hvetja ræktendur til þess að nýta aðferðir við kynbótamat sem draga úr aukningu í skyldleikarækt í stofninum t.d. með notkun EVA hugbúnaðarins eða sambærilegra forrita til að velja naut til sæðinga og stýra notkun þeirra.
• Fylgjast náið með ástandi stofnsins m.t.t. stærðar erfðahópsins og kynbótamarkmiða og áhrifa nýrra kynbótaaðferða.
• Gera úttekt á verðmæti og verndunargildi kúastofnsins. Þar verði einnig tekið á ræktun og viðhaldi verndaðs stofns ef til innflutnings kemur.
• Á fimm ára fresti mun erfðanefnd óska eftir skýrslu frá RML um erfðafræðilega stöðu stofnsins, næst árið 2019.

Heimildir

Erfðanefnd landbúnaðarins (2024). Íslenskar erfðaauðlindir – Landsáætlun um verndun og sjálfbæra nýtingu erfðaauðlinda í landbúnaði 2024-2028. Reykjavík: Erfðanefnd Landbúnaðarins. 

Erfðafræðileg staða íslenska kúakynsins – skýrsla RML 2021