Erfðanefnd landbúnaðarins
Íslensk hænsn
Gallus Domesticus
Uppruni og saga
Núverandi stofn svokallaðra landnámshænsna er kominn af fuglum sem safnað var saman víða um land á árunum 1974-1975. Rannsóknir á stofninum eru fáar og ekki hægt að fullyrða um uppruna út frá þeim. Vefjaflokkar eru að mestu frábrugðnir vefjaflokkum hænsna í nágrannalöndunum og erfðafræðirannsóknir hafa sýnt fram á sérstöðu miðað við gömul skandínavísk kyn.
Þann 1. Nóvember 2003 var Eigenda og ræktendafélags landnámshænsna; ERL stofnað (www.haena.is) og voru stofnfélagar 93 talsins.
Erfðafjölbreytileiki íslenska hænsnastofnsins var skoðaður með stuðningi frá erfðanefnd landbúnaðarins árið 2011. Reyndist erfðabreytileiki nokkur og virk stofnstærð rúmlega 36 einstaklingar, en til samanburðar er hún á bilinu 70 til 3000 fyrir ýmsa staðbundna stofna í Evrópu. Ekki er hægt að tala um sérstakt skýrsluhald fyrir stofninn með ætternisupplýsingum.
Á aðalfundi ERL árið 2012 var samþykktur sérstakur ræktunnarstaðall landnámshænsna sem unninn var út frá gefnum einkennum þeirra fugla sem safnað var saman á árunum 1974-75. Ræktunarstaðalinn og lýsingu á einkennum landnámshænunnar má sjá á síðu ERL www.haena.is undir: útlit og atferli.
Allt frá útgáfu staðalsins hefur ERL að fremsta megni haldið utan um vottun undaneldisfugla hjá viðurkenndum ræktendum þess og gefið árlega út lista yfir vottaða ræktendur ERL sem sjá má að síðu félagsins www.haena.is undir: Vottaðir ræktendur.
Félagið hefur einnig með stuðningi erfðanefndar landbúnaðarins gert námsefni og haldið námskeið fyrir ræktendur landnámshænsna.
Úttekt var gerð á afurðum og einkennum íslenska hænsnastofnsins. Þar kom fram að mikil litafjölbreytni er í stofninum og fleiri en ein kambgerðir til staðar. Fjaðratoppur á höfði er einnig nokkuð algengur innan stofnsins. Fjölbreytni í litum og útlitseiginleikum hænsnanna er jákvætt fyrir áhuga fólks á ræktun þeirra til yndisauka.
Upplýsingar um fjölda og fjölbreytni íslenska hænsnastofnsins eru takmarkaðar og breytilegar milli ára og árstíða. Talið er að stofninn telji að meðaltali milli 2000 og 3000 einstaklinga á hverjum tíma.
Ræktunarstarf og nýting
ERL hefur unnið ötullega að verndun og viðgangi stofnsins og hefur tekist með virku félagsstarfi, útgáfu tímaritsins Landnámshænan, landnámshænsnasýningum, námskeiðahaldi og leiðsögn fyrir hænsnaeigendur að vekja talsverðan áhuga á stofninum.
Íslenski hænsnastofninn hefur aðalega verið nýttur sem bakgarðshænsn til heimilisnota, þó er eitt bú sem framleiðir egg fyrir almennan markað og njóta þau vinsælda fyrir bragðgæði.
Nauðsynlegar aðgerðir
♦ Mælst verði til þess við ERL að haldin verði skrá yfir fjölda ræktenda og fjölda fugla innan vébanda félagsins og að félagið skili skýrslu til erfðanefndar landbúnaðarins árlega.
♦ Stutt verði áfram við sérstök verkefni til styrktar hænsnastofninum eftir því sem erfðanefnd telur ástæðu til.
♦ Hugað verði að því að safna erfðaefni úr stofninum í samstarfi við ERL til langtíma varðveislu.
♦ Leggja þarf drög að rafrænum skýrsluhaldsgrunni sem mun nýtast í utanumhald á stofninum og ræktendum, líkt og má finna fyrir annað íslenskt búfé.
♦ Að gerð verði rannsókn á uppruna stofnsins og skyldleika við önnur kyn svo hægt verði að leggja drög að verndaráætlun og mat á varðveislugildi stofnsins.
♦ Leitað verði leiða til að fjölga í stofninum, þannig að hann dreifist sem mest um landið. Þannig má renna styrkari stoðum undir þá hreinu ræktunarhópa sem eftir eru.
♦ Lögð verði drög að opinberu stuðningskerfi til að vernda þá líffræðilegu fjölbreytni sem felst í íslenska hænsnastofninum með það að markmiði að greiddir verði árlegir styrkir fyrir skýrslufærða fugla.
Varðveislugildi
Þess má geta að svo smár hænsnastofn er í verulega mikilli hættu vegna utanaðkomandi áhrifa. Þar má t.d. nefna yfirvofandi fuglaflensufaraldra sem undanfarna áratugi hafa fælt marga hænsnaeigendur frá hænsnahaldi og ræktun þó aldrei hafi orðið tjón af sýkingu í stofninum svo vitað sé. Auk þess er hér á landi að finna margskonar hænsnfugla, samnytja kyn, sem ekki hafa allir komið til landsins eftir löglegum leiðum og geta veitt íslenska hænsnastofninum líffræðilega samkeppni, aukið hættu á innblöndun og ógnað tilvist stofnsins. Varðveislugildi stofnsins er töluvert.
